Kulaszne –historia łemkowskiej wsi w Bieszczadach

Kulaszne (łemk. Куляшне) , w latach 1977–1981 Międzygórze, to niewielka, lecz niezwykle interesująca wieś położona w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, na terenie gminy Komańcza. Leży nad potokiem Kulaszne – dopływem Osławy – a przez jej obszar przebiega droga wojewódzka nr 889. Wraz z sąsiednim Szczawnem tworzy sołectwo Szczawne-Kulaszne.

Historia miejscowości sięga XVI wieku i nierozerwalnie wiąże się z dziejami osadnictwa wołoskiego, kultury łemkowskiej oraz burzliwych przemian politycznych regionu.

Początki osady i czasy królewskie

Kulaszne zostało lokowane na prawie wołoskim w 1538 roku. Był to system prawny charakterystyczny dla osad pasterskich w Karpatach, sprzyjający rozwojowi gospodarki opartej na hodowli owiec i wypasie.

Na przełomie XVI i XVII wieku wieś była królewszczyzną należącą do ziemi sanockiej w województwie ruskim. W drugiej połowie XVII wieku Kulaszne znajdowało się w granicach starostwa sanockiego. Istotnym momentem w historii miejscowości był rok 1765, kiedy król Stanisław August Poniatowski nadał dobra Kulaszne Mikołajowi Mrozowickiemu, starościcowi stęgwilskiemu.

Okres zaborów i Galicja

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Kulaszne znalazło się pod panowaniem austriackim. Wieś weszła w skład Galicji – początkowo cyrkułu leskiego, a później sanockiego. Do 1914 roku należała administracyjnie do powiatu sanockiego i powiatu sądowego Bukowsko.

W 1785 roku Kulaszne liczyło 235 mieszkańców. W połowie XIX wieku właścicielką posiadłości tabularnej była Rudolfa Rylska, natomiast na początku XX wieku znaczny obszar ziemi (około 180 ha) posiadał Werner Lipa wraz ze współwłaścicielami.

Republika Komańczańska i dwudziestolecie międzywojenne

W burzliwym okresie po I wojnie światowej, od listopada 1918 do stycznia 1919 roku, Kulaszne znalazło się w granicach Republiki Komańczańskiej – krótkotrwałego tworu państwowego ludności rusińskiej.

W II Rzeczypospolitej wieś była częścią województwa lwowskiego. Na radzieckich mapach z okresu II wojny światowej miejscowość występuje pod nazwą Кулашне.

Wysiedlenia i powroty

Najtragiczniejszym okresem w dziejach Kulasznego były lata powojenne. W 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, ludność ukraińska i rusińska została przymusowo wysiedlona na Ukrainę oraz na tzw. ziemie odzyskane, m.in. do miejscowości Ostre Bardo w powiecie bartoszyckim.

Dopiero na początku lat 60. XX wieku kilkadziesiąt osób powróciło do rodzinnej wsi. W latach 1977–1981 Kulaszne nosiło nazwę Międzygórze, a w latach 1975–1998 należało do województwa krośnieńskiego.

Religia i dziedzictwo sakralne

Przed 1947 rokiem mieszkańcy Kulasznego należeli do parafii łacińskiej w Bukowsku oraz do greckokatolickiej parafii w Szczawnem. Kościół filialny w Kulasznem był początkowo pod wezwaniem św. Eliasza, później św. Michała Archanioła.

Obecnie we wsi znajduje się nowo wybudowana cerkiew greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła oraz stary cmentarz przycerkiewny. Świątynia nawiązuje do tradycji pierwotnej cerkwi z początku XX wieku, która po pożarze w 1974 roku została odbudowana jako kościół rzymskokatolicki.

Nazwa i pochodzenie

Według badacza Antoniewicza nazwa Kulaszne może pochodzić od albańskiego słowa kulloše, oznaczającego pastwisko. Wskazuje to na pasterski charakter pierwotnego osadnictwa.

Kulaszne dziś

Współczesne Kulaszne to spokojna bieszczadzka wieś, w której wciąż widoczne są ślady wielokulturowej przeszłości. Historia Łemków, dziedzictwo cerkiewne i pamięć o dawnych mieszkańcach tworzą unikalny krajobraz kulturowy, który warto poznawać i chronić.

Shares