Radoszyce to malownicza wieś w województwie podkarpackim (powiat sanocki, gmina Komańcza). Położona jest nad potokiem Barbórka u podnóża Przełęczy Radoszyckiej (ok. 570 m n.p.m.) – naturalnej granicy z Bieszczadami – co potwierdzają źródła historyczne i geograficzne. Wieś od pokoleń przyciąga uwagę podróżników i pielgrzymów: dawną cerkiew św. Dymitra (obecnie kościół pw. Matki Bożej Wspomożycielki) oraz słynne Radoszyckie Źródełko, czyli cudowną kapliczkę z wodą uzdrawiającą. Radoszyce mają status sołectwa i liczą nieco ponad sto mieszkańców (166 według danych z 2024 r.).
Historia miejscowości w skrócie
1361 – Pierwsza pisana wzmianka o Radoszycach: król Kazimierz Wielki nadaje dwóm braciom (Pawłowi i Piotrowi Bala z Węgier) opuszczone wsie w dolinie Osławy, w tym Radoszyce. Miejscowość lokowano początkowo na prawie niemieckim.
1441 – Radoszyce ponownie lokowano, tym razem na prawie wołoskim. Według kronik, w wyniku epidemii początkowa osada wymarła, więc królowa Zofia nadała wioskę nowemu właścicielowi – Jakubowi Wołochowi ze Szczawnego.
XVI w. (1539) – Radoszyce wchodzą w skład dóbr starosty przemyskiego Mikołaja Herburta Odnowskiego. W następnych stuleciach wieś kilkakrotnie zmieniała właścicieli (np. Adolf Kern, Marian Chyliński) i pozostaje rolniczą osadą, zamieszkiwaną głównie przez ludność łemkowską (grekokatolicy).
XVIII w. – Radoszyce znalazły się na szlaku bojowym konfederacji barskiej. W 1769 r. nocował tu sam generał Kazimierz Pułaski, przygotowując obóz dla konfederatów. Pozostał po nim kamienny słup graniczny.
XIX w. – W 1868 r. wybudowano tu drewnianą cerkiew św. Dymitra (zachowaną do dziś). Wieś miała szkołę ludową i młyn wodny. Na koniec XIX w. liczyła około 1000 mieszkańców (m.in. 950 grekokatolików).
1914–1915 – Przez Radoszyce toczyły się walki I wojny światowej (atak grupy „Krautwald” i Węgrów). Po odzyskaniu niepodległości wieś znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej. Krótko w latach 1918–1919 częścią Republiki Komańczańskiej. W międzywojniu istniała tu placówka II linii Straży Granicznej „Radoszyce”.
II wojna światowa – We wrześniu 1939 r. przez Przełęcz Radoszycką wkroczyli Słowacy. Później teren kilkakrotnie się przemieszczał między stronami walczących armii. W październiku 1944 r. wieś częściowo spłonęła – po bitwach zostały schrony i okopy na zboczu Trepiaka. Podczas okupacji niemieckiej wymordowano lokalną społeczność żydowską, a po wojnie Niemcy wysiedlili Łemków na wschód (akcja „Wisła”), osiedlając na ich miejsce Polaków z Podhala i Sądecczyzny.
XX–XXI w. – Tradycja pielgrzymek do cudownego źródełka (najpierw dwa razy do roku, później co dziesiąty czwartek po Wielkanocy) zanikła podczas wysiedleń, ale powróciła pod koniec XX w. dzięki staraniom duchownych (ks. Jan Pipka) i mieszkańców. Dziś we wsi odbywa się doroczny odpust maryjny „Radoszyckie Źródełko” (galicyjsko-łemkowski kiermasz ludowy) oraz zabawy towarzyszące.
Cerkiew św. Dymitra i kultura religijna
Drewniana cerkiew greckokatolicka św. Dymitra z 1868 r. (widoczna powyżej) stoi w centrum Radoszyc. Świątynię tę zbudowano na miejscu starszej – być może już z XVI w. – i utrzymano w typie pośrednim między stylem „osławskim” a zachodniłemkowskim. Wnętrze zdobi zabytkowy, rokokowy ikonostas z XVIII w. oraz barokowe ołtarze. Niestety, w 1991 r. skradziono część XIX-wiecznych ikon, które zastąpiono współczesnymi kopiami. Obok świątyni wznosi się murowana dzwonnica i starodawny cmentarz z żeliwnymi krzyżami i nagrobkami. Po 1947 r. cerkiew stała się kościołem filialnym parafii rzymskokatolickiej w Komańczy.
Ludność Radoszyc tradycyjnie wyznawała prawosławie / grekokatolicyzm. Podwójne dziedzictwo kulturowe widać w plecionych dywanach czy zachowanych zwyczajach ludowych. Od lat 90. XX w. reaktywowano pielgrzymki do kapliczki przy źródełku Matki Bożej Ofiarowania – co roku tłumnie przybywają tam wierni z Polski, Słowacji i Ukrainy, zwłaszcza dziewiątego czwartku po Wielkanocy według kalendarza juliańskiego. Tegoroczny odpust „Radoszyckie Źródełko” tradycyjnie łączy modlitwy z folklorem, występami kapel góralskich i łemkowskim kiermaszem.
Atrakcje turystyczne i przyrodnicze
Cerkiew pw. św. Dymitra (1868) – wyjątkowy przykład drewnianej architektury sakralnej z bogatym wnętrzem (ikonostas, polichromie). Obok kościoła wejście na piękną łemkowską wierch (górkę), skąd roztacza się panorama na dolinę Osławy i okoliczne przełęcze.
Cudowne Źródełko i kapliczka Matki Bożej – źródełko u źródła potoku Barbórka, którego woda słynęła dawniej z uzdrawiającej mocy. Obecna murowana kapliczka pochodzi z 1999 r., na miejscu starszej z 1878 r. Wokół źródełka urządzono miejsce modlitwy i nabożeństwa (co roku odbywa się tu odpust maryjny).
Szlak „Dobrego wojaka Szwejka” – popularny szlak turystyczny pieszo-rowerowy, który przebiega przez Przełęcz Radoszycką i prowadzi dalej w stronę Słowacji (Zagórz – Radoszyce – Palota). Trasa ta wytyczona została śladami przygód bohatera powieści Jaroslava Haška.
Na Wypale – Ekomuzeum Wypału Węgla Drzewnego to miejsce, które chroni ginące dziedzictwo bieszczadzkich smolarzy, zwanych zakapiorami, i tradycję wytwarzania tzw. „czarnego złota”. Uruchomione w lipcu 2023 roku przez Fundację „Ramię w Ramię – nad Osławą”, muzeum pokazuje autentyczny proces wypału węgla drzewnego i przybliża etos pracy, który przez pokolenia współtworzył tożsamość Bieszczad.
Słowackie pasmo Bukowica – okoliczne góry o niewielkim przewyższeniu, idealne na krótkie wycieczki. U podnóża Bukowicy, na granicy polsko-słowackiej, znajdują się wiaty i punkty widokowe. Radoszyce leżą przy DW892, dzięki której można łatwo dotrzeć stąd zarówno do Komańczy (10 km na północ), jak i na Słowację (obecnie do Medzilaboriec).
Malownicza wiejska zabudowa – dawniej charakterystyczne dla Radoszyc były kolorowe łemkowskie chaty zdobione glinką i ornamentami roślinnymi (tradycja zanikła po 1947 r.). Na zdjęciach archiwalnych można zobaczyć wieś sprzed lat z przepięknymi drewnianymi domami i łemkowską cerkwią.
Komunikacja
Radoszyce mają dobrą drogę kołową: przez wieś przebiega droga wojewódzka DW892 (prowadząca z Zagórza przez Komańczę na Słowację) oraz DW897 (kierunek Osławica – Smolnik). Do 2007 r. funkcjonowało tu polsko-słowackie przejście drogowe Radoszyce–Palota na Przełęczy Radoszyckiej. Obecnie najbliższy punkt graniczny znajduje się po stronie słowackiej w Medzilaborcach. Przez wieś prowadzą także lokalne ścieżki piesze i rowerowe łączące pobliskie wsie górskie i szlakiem historycznym.
