15 lutego 1951 roku w Moskwie podpisano umowę, która na zawsze zmieniła mapę południowo-wschodniej Polski. Choć korekta granicy między Polska a Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich dotyczyła stosunkowo niewielkiego obszaru w porównaniu z powojennymi stratami terytorialnymi, była największą zmianą graniczną po 1945 roku. Decyzja ta miała ogromne konsekwencje gospodarcze, demograficzne i społeczne, których skutki odczuwalne są do dziś.
Tło polityczne i gospodarcze
Po II wojnie światowej Polska znalazła się w orbicie wpływów radzieckich. Ostateczny przebieg granic ustalono na konferencjach jałtańskiej i poczdamskiej, jednak już kilka lat później okazało się, że ZSRR jest zainteresowany dalszą korektą przebiegu granicy.
Głównym powodem była obecność bogatych złóż węgla kamiennego w rejonie Sokala i Krystynopola (obecnie Czerwonograd), które leżały po polskiej stronie granicy. Z kolei Polska zainteresowana była górskim obszarem Bieszczadów z potencjałem leśnym i możliwością rozwoju energetyki wodnej.
Treść i szczegóły umowy z 15 lutego 1951 roku
Umowa przewidywała wymianę równoważnych obszarów o powierzchni około 480 km²: Polska oddała ZSRR: region na wschód od rzeki Bug, miasta Krystynopol i Bełz, tereny o wysokim potencjale górniczym.
Polska otrzymała: część Bieszczadów Zachodnich, okolice Ustrzyki Dolne, obszary słabo zaludnione, w większości rolniczo-leśne.
Formalnie była to „wymiana równorzędna”, lecz w praktyce Polska straciła region o znacznie większym znaczeniu przemysłowym.
Wysiedlenia i dramat mieszkańców
W wyniku korekty granicy około 30–35 tysięcy ludzi zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów. Polacy z terenów przekazanych ZSRR trafiali głównie na obszary odzyskane na zachodzie kraju, natomiast Ukraińcy i Bojkowie z Bieszczadów byli przesiedlani na wschód.
Proces przesiedleń odbywał się w pośpiechu, często bez odpowiedniego zabezpieczenia mienia. Wielu mieszkańców pozostawiło dorobek całego życia, a nowe miejsca osiedlenia nie gwarantowały podobnych warunków bytowych.
Rola władz i zależność od Moskwy
Decyzja o korekcie granicy zapadła w realiach pełnej zależności politycznej Polski od ZSRR. Ówczesny przywódca państwa, Bolesław Bierut, realizował linię narzuconą przez Kreml, a rzeczywistym inicjatorem zmian był Józef Stalin.
Polska strona nie miała realnej możliwości negocjacji warunków umowy, co dziś jest oceniane jako przykład ograniczonej suwerenności państwa w pierwszej dekadzie po wojnie.
Długofalowe skutki korekty granicy
1. Zmiany gospodarcze
Utrata terenów węglowych zahamowała rozwój górnictwa w południowo-wschodniej Polsce. Z kolei Bieszczady przez wiele lat pozostawały regionem słabo rozwiniętym.
2. Przekształcenia demograficzne
Nowe granice doprowadziły do niemal całkowitego wyludnienia wielu wsi oraz zerwania ciągłości kulturowej lokalnych społeczności.
3. Krajobraz i turystyka
Z czasem Bieszczady stały się symbolem dzikiej przyrody i turystycznej atrakcji, choć jeszcze w latach 50. i 60. XX wieku były obszarem zapomnianym.
Choć minęło ponad 70 lat, wydarzenie to pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych epizodów powojennej historii Polski. Pokazuje ono, jak decyzje geopolityczne potrafią zmienić losy setek tysięcy ludzi i całych regionów.
Korekta granicy Polski z ZSRR z 15 lutego 1951 roku była największą powojenną zmianą terytorialną w naszym kraju. Formalnie przedstawiana jako równorzędna wymiana, w rzeczywistości była kolejnym dowodem ograniczonej suwerenności Polski w okresie stalinowskim. Jej skutki – gospodarcze, społeczne i kulturowe – odczuwalne są do dziś.
