Wzniesiona w 1868 roku na malowniczym wzgórzu w centrum Radoszyc, cerkiew greckokatolicka to jeden z najcenniejszych przykładów drewnianej architektury łemkowskiej. Zalicza się do rzadko występującego północno-wschodniego wariantu cerkwi łemkowskich, wzbogaconego o wieżowy układ i charakterystyczną, wolnostojącą dzwonnicę parawanową. Dziś zachwyca nie tylko swoją formą, ale również krajobrazowym otoczeniem i burzliwą historią sięgającą co najmniej początków XVI wieku.
Świątynia o długich tradycjach
Obecna cerkiew zastąpiła wcześniejszą budowlę wspomnianą już w 1507 roku, kontynuując wielowiekową tradycję miejscowego kultu. Nowa świątynia z 1868 roku była kilkakrotnie modernizowana:
1897 – remont wnętrza,
1906 – zmiana pokrycia dachu z gontu na blachę i budowa dzwonnicy,
1936–1937 – wykonanie polichromii,
1973 – prace konserwacyjne,
2014–2015 – kompleksowa renowacja, w tym powrót do gontowego pokrycia.
Ważnym momentem w historii cerkwi był rok 1944, kiedy to budowla została uszkodzona wskutek ostrzału. Trzy lata później, podczas akcji „Wisła”, wywieziono dzwony i część wyposażenia, co znacząco uszczupliło jej pierwotny wystrój.
Od cerkwi greckokatolickiej do kościoła rzymskokatolickiego
Po wojnie świątynia stopniowo zmieniała funkcję. Od 1948 roku pełniła rolę kościoła rzymskokatolickiego, z przerwą w latach 1961–1966, kiedy została zamknięta przez władze. Oficjalne przejęcie przez parafię katolicką nastąpiło w 1971 roku.
Tragiczny incydent miał miejsce w 1991 roku, kiedy skradziono komplet ikon z rzędu prazdników. Obecnie zastępują je profesjonalnie wykonane kopie.
Architektura wyróżniająca cerkiew na tle regionu
Cerkiew w Radoszycach jest świątynią orientowaną, wzniesioną z drewna w konstrukcji zrębowej, na kamiennej podmurówce. Usytuowana na wzgórzu, otoczona starodrzewiem i dawnym cmentarzem, stanowi wyrazisty punkt krajobrazu. Budowla jest trójdzielna, złożona jest z: prezbiterium z trójboczną zakrystią, obszernej nawy oraz babińca z kruchtą.
Całość przykrywa dwuspadowy, jednokalenicowy dach, z trzema wieżyczkami o charakterystycznych, baniastych zwieńczeniach. Świątynię otaczają dwa profilowane gzymsy, a ściany obite są pionowymi deskami z listwowaniem.
Wnętrze przykrywa płaski strop ozdobiony gzymsami. Uwagę przyciąga polichromia z lat 1936–1937, łącząca motywy figuralne i ornamentalne. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą: ikonostas z II poł. XIX wieku, rokokowy ołtarzyk z końca XVIII wieku, zdobiona balustrada chóru z malowidłami przedstawiającymi dawną cerkiew i sceny życia Łemków oraz portal zakrystii z unikalną dekoracją rombową.
Dzwonnica parawanowa – rzadko spotykany element architektoniczny
Po zachodniej stronie ogrodzenia znajduje się dzwonnica parawanowa – dwukondygnacyjna, z przejazdem w dolnej części i sklepioną, potrójną arkadą na piętrze. Zwieńczona jest trzema ośmiobocznymi hełmami z krzyżami łacińskimi, z których centralny jest największy. Konstrukcja wykonana została z kamienia łamanego i cegły, co odróżnia ją od drewnianej cerkwi.
Zwiedzanie cerkwi w Radoszycach
Świątynię można podziwiać z zewnątrz o dowolnej porze. Wnętrze udostępniane jest po wcześniejszym telefonicznym uzgodnieniu. To obowiązkowy punkt dla miłośników architektury drewnianej i historii Łemkowszczyzny.
