Na południowo-wschodnich obrzeżach Bieszczadów stoi dziś drewniany kościół pw. św. Michała Archanioła w Dwerniku — budowla, która swoją genezę ma jednak w pobliskich Lutowiskach. Wzniesiona w 1898 roku jako cerkiew, przez wiele dekad była lokalnym znakiem sakralnej architektury drewnianej. Po zniszczeniach i przesiedleniach powojennych, w końcu lat 70. XX w. jej zręby i wyposażenie stały się materiałem do powstania nowej parafialnej świątyni w Dwerniku. Historia przeniesienia dawnej cerkwi i jej adaptacji odsłania nie tylko los jednego budynku, lecz też dramatyczne zmiany demograficzne i administracyjne regionu.
Cerkiew w Lutowiskach (1898) — miejsce i usytuowanie
Cerkiew w Lutowiskach stała na na wzgórzu, około 100 m od wiejskiej drogi łączącej Ustrzyki Dolne ze Stuposianami — po prawej stronie traktu, na terenie cmentarza rozciągającego się niemal do szosy. Usytuowana była na naturalnym cyplu terenu, dodatkowo wyrównanym. Wejście do świątyni zwrócone było ku południowemu wschodowi. Cerkiew otaczał szpaler starych 80- letnich ( w latach 60. XX wieku) drzew. Budynek wzniesiono na podmurówce wapiennej i cementowej, wyrównującej nierówności terenu, w konstrukcji zrębowej — tradycyjnej dla sakralnego budownictwa drewnianego tego regionu.
Bryła i architektura zewnętrzna
Cerkiew została wzniesiona na rzucie krzyża greckiego powstałego z przecięcia się dwu przestrzeni, z nieco skróconymi ramionami bocznymi, z rzutu poszczególne przestrzenie zbliżone były do kwadratów. Charakterystycznym elementem był układ trzech kopuł — centralnej i dwóch niższych — osadzonych na wysokich, ośmiobocznych bębnach. Bębny te znajdujące się nad prezbiterium, nawą i babińcem, na wysokich 8-bocznych bębnach, z których środkowy najwyższy dawały drugą kondygnację okien i wprowadzały wertykalny akcent w stosunku do horyzontalnej bryły dachu. Nad bocznymi ramionami znajdowały się także ośmioboczne wieże (babińce) zwieńczone latarniami i hełmami, na których umieszczono kute krzyże. Dachy kopuł i pozostałe połacie pokryte były blachą. Budynek okalał szeroki daszek okapowy (opasanie) o wysokości około 2 m, który dzielił elewację na partię dolną z ornamentyką zrębu i partię górną — deskowaną, pionowo malowaną z listwowaniem i arkadowym fryzem.
Elewacje dolne zdobiły dekoracyjne, krzyżujące się nacięcia – typowy detal ludowego snycerskiego rzemiosła. Okna miały formę prostokątną z półokrągłymi zamknięciami, w czołowych ścianach prezbiterium i transeptu widniały okrągłe okna z giętych ram.
Konstrukcja i wnętrze
Świątynia była zrębowa, z łączeniem „na rybi ogon” — masywna podstawa ścian, wewnątrz zaś widoczne ostatki i rysie konstrukcyjne. Wewnątrz przestrzenie prezbiterium, nawy i babińca zamknięte były sklepieniami zrębowymi (kopuły zrębowe), natomiast ramiona transeptu i zakrystii nakryte sufitami deskowymi. Centralna przestrzeń wnętrza była podzielona arkadami o łukach odcinkowych, spływającymi na listewkowe głowice imitujące pilastry — rozwiązanie, które łączyło funkcję konstrukcyjną z dekoracją. Nad babińcem i zachodnią ścianą transeptu znajdował się chór muzyczny wsparty na rysiach, dostępny ze skromnego przedsionka.
Przyziemie cerkwi izolowano papą, całość była kryta blachą, a drzwi i okiennice — wykonane tradycyjnymi technikami stolarskimi (drzwi klepkowe, drzwi frontowe dwuskrzydłowe, inne wejścia jednoskrzydłowe lub przeszklone).
Wyposażenie i wyposażenie ruchome
Z zachowanych opisów wynika, że cerkiew miała klasyczne wyposażenie parafialnej świątyni obrządku wschodniego: ołtarz, ikony i malowidła, chór muzyczny. W materiałach archiwalnych znajdują się wzmianki o ikonach i elementach ołtarzowych pochodzących z XIX wieku — w tym ołtarz z obrazem Archanioła Michała namalowanym techniką ikonową, nietypowo na blasze. W dokumentacji po przeniesieniu szczególną uwagę zwrócono na: ołtarz z ikoną św. Michała, cztery olejne obrazy ewangelistów z XIX w., krzyż ołtarzowy wywodzący się z ludowej szkoły lwowskiej oraz kielich z inskrypcją „Szymon Dubowiec 1830” — artefakty te przetrwały i zostały włączone do nowej świątyni w Dwerniku.
Lata powojenne, zaniedbanie i decyzja o przeniesieniu
Po II wojnie światowej południowo-wschodni kraniec Polski, w tym okolice Lutowisk i Dwernika, przeżywał gwałtowne zmiany: przesiedlenia, akcje wysiedleńcze, walki i zmiany granic spowodowały znaczne wyludnienie i spustoszenie. W dokumentacji z lat 60. i 70. XX w. budynek stopniowo tracił funkcję sakralną. Od około 1970 r. prowadzono prace zabezpieczające, stawiano rusztowania, lecz przez kilka lat obiekt stał opuszczony. 17 maja 1978 r. konserwator wojewódzki wydał decyzję (KL 5340/65/78) o przeniesieniu cerkwi — decyzję tłumaczono brakiem możliwości zagospodarowania jej na miejscu. W źródłach pojawia się propozycja translokacji do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, równocześnie toczyły się plany jej wykorzystania w innych lokalizacjach.
Przeniesienie i odbudowa w Dwerniku (1979–1981) — przebieg i skutki
W praktyce elementy rozebranej cerkwi z Lutowisk posłużyły do wzniesienia świątyni w Dwerniku. Prace demontażowe i transportowe miały miejsce pod koniec lat 70. (część źródeł wskazuje na 1979 r.), zaś odbudowa i adaptacja trwały w latach 1980–1981. Kościół w Dwerniku konsekrowano 30 sierpnia 1981 r. przez bp. Ignacego Tokarczuka. Parafia pw. św. Michała Archanioła została erygowana w 1981 r., obejmując kilka okolicznych miejscowości.
Przy restytucji i adaptacji do funkcji rzymskokatolickiej wiele cech stylowych oryginalnej cerkwi zostało stonowanych lub zostały one zatarte — szczególnie przekształcono partie dachowe i boczne przestrzenie nawy. Zachowano jednak ogólną dyspozycję przestrzenną głównego korpusu oraz część oryginalnego zrębu ścian i zewnętrzne rysie opasania. Zmieniła się bryła: pierwotne, trzykopułowe zwieńczenie nie zostało w pełni odtworzone. Nowa świątynia przyjęła formę trójdzielną z dachami kalenicowymi i zewnętrznym obiciem gontowym. Nad wejściem pozostawiono pamiątkową datę „1898”, wiążącą budowlę z jej początkiem w Lutowiskach.
Do Dwernika przeniesiono i zachowano część zabytkowego wyposażenia: przede wszystkim ołtarz z XIX-wieczną ikoną św. Michała (ikona malowana na blasze), cztery obrazy ewangelistów z XIX w. oraz krzyż ołtarzowy. Wokół nowej świątyni postawiono drewnianą dzwonnicę (obitą gontem) w 1995 r. — element, który dziś współtworzy zespół kościelny wraz z drewnianym ogrodzeniem i reprezentacyjną bramą.
Ocena konserwatorska i znaczenie historyczne
Przeniesienie drewnianej cerkwi z Lutowisk do Dwernika miało określone skutki. Z jednej strony uratowano fragmenty zabytkowej konstrukcji i cenne wyposażenie, które w przeciwnym razie mogłyby bezpowrotnie zaginąć. Przywrócenie funkcji sakralnej i przecięcie z okresem opuszczenia zapewniły opiekę i materiały do konserwacji. Z drugiej strony adaptacja doprowadziła do utraty wielu oryginalnych rozwiązań architektonicznych — w szczególności sylwetki trzykopułowej cerkwi — oraz do wymieszania stylistycznego pierwotnej formy z nową, parafialną koncepcją przestrzenną.
Z punktu widzenia historii budownictwa drewnianego regionu, dokumentacja Lutowisk i jej „druga” historia w Dwerniku są wartościowym przykładem losów drewnianej architektury sakralnej pogranicza: budowla przetrwała zmiany polityczne i demograficzne, została rozebrana, przewieziona i — choć przerobiona — nadal pełni funkcję wspólnotową. Cenne wyposażenie (ikona na blasze, obrazy, krzyż, kielich) stanowi materialne świadectwo rzemiosła i kultury religijnej XIX wieku.
Historia cerkwi z 1898 roku — najpierw stojącej wśród starych drzew na cmentarzu w Lutowiskach, potem odbudowanej jako kościół parafialny w Dwerniku — to opowieść o ciągłości i przemianie. Budynek łączy w sobie ślady tradycyjnego zrębowego budownictwa sakralnego z epizodem powojennej adaptacji i nowego życia. Dziś, mimo zmian, pamięć o jego pochodzeniu zachowana jest w dacie nad wejściem, w części zachowanego zrębu i w zabytkowych przedmiotach liturgicznych, które przetrwały zawieruchę XX wieku.
