Willa „Leliwa” jest jednym z zachowanych drewnianych obiektów uzdrowiskowych w Rymanowie-Zdroju. Wybudowana pod koniec XIX wieku, przez dziesięciolecia pełniła funkcje pensjonatu i sanatorium. W czasie wojen była adaptowana na cele medyczne. Dzisiaj niestety obiekt jest wyłączony z użytku, w złym stanie.
Powstanie i architektura
Willa „Leliwa” wzniesiona została w 1897 roku. Był to drewniany obiekt w stylistyce secesyjnej (drewniana willa uzdrowiskowa charakterystyczna dla kurortów Bieszczadzkiego regionu z końca XIX/na początku XX w.). Obiekt należał do zespołu zabudowy uzdrowiskowej Rymanowa-Zdroju, w którym powstawały wówczas reprezentacyjne pawilony, pensjonaty i willa-domy kuracyjne.
Willa miała trzykondygnacyjną bryłę z poddaszem użytkowym, balkonami i typowymi dla kurortowych willa detaliami drewnianymi. W sensie urbanistycznym stała w sąsiedztwie innych obiektów uzdrowiskowych i była elementem układu parkowego/działek kuracyjnych.
Goście i wydarzenia z początku XX wieku
Wśród znanych kuracjuszy, którzy przebywali w Rymanowie-Zdroju i związani są z willą „Leliwa”, wymieniany jest Stanisław Wyspiański. Według źródeł literacko-historycznych artysta przebywał w Rymanowie-Zdroju w latach 1901 i 1903; w jednym z pobytów mieszkał właśnie w „Leliwie” i – jak podają przekazy miejscowe — ozdobił freskiem (motywem słoneczników) wnętrze pokoju na poddaszu. W tym czasie Wyspiański zanotował też utwory związane z pobytem. Informacje o pobytach artysty i śladach jego działalności w willi pojawiają się w materiałach dokumentujących historię uzdrowiska.
I wojna światowa i adaptacje militarno-medyczne
W czasie I wojny światowej część obiektów uzdrowiskowych w regionie była przeznaczana na szpitale polowe i lazarety. W odniesieniu do „Leliwy” źródła wskazują, że wnętrza były wówczas przystosowane do leczenia rannych — w konsekwencji ściany, łącznie z freskami i malowidłami znajdującymi się wcześniej w pokojach (m.in. słoneczniki Wyspiańskiego), zostały zamalowane lub utracone podczas adaptacji.
Okres międzywojenny i powojenna działalność uzdrowiskowa
Po I wojnie światowej „Leliwa” funkcjonowała dalej jako obiekt uzdrowiskowy — pensjonat i później jako sanatorium. W różnych okresach XX wieku obiekt pełnił m.in. funkcję sanatorium dziecięcego (w dokumentacji i na pocztówkach z drugiej połowy XX w. występuje nazwa „Sanatorium Dziecięce im. M. Fornalskiej”), a także był użytkowany jako szpital uzdrowiskowy. W dokumentach i ikonografii z okresu PRL-u budynek figuruje pod nazwami związanymi z opieką leczniczą i uzdrowiskową.
Stan zachowania i sytuacja współczesna
W ostatnich dekadach budynek był przedmiotem opisów jako obiekt popadający w zaniedbanie — istnieją relacje fotograficzne i eksploracje dokumentujące uszkodzenia elewacji, działania atmosferyczne i dewastację wnętrz. W publikacjach dokumentujących „urbex” i prace porządkowo-remontowe innych obiektów uzdrowiskowych w Rymanowie-Zdroju pojawiają się opisy stanu technicznego „Leliwy” oraz informacje o prowizorycznym zabezpieczeniu i lokalnych planach renowacji części willi w kontekście rewitalizacji zabudowy uzdrowiska. Obecnie budynek jest ogrodzony siatką metalową uniemożliwiającą wejście do obiektu, który jest w złym stanie.
Znaczenie historyczne
Willa „Leliwa” ma znaczenie lokalne jako przykład drewnianej architektury uzdrowiskowej z końca XIX wieku oraz jako miejsce związane z historią kurortu Rymanów-Zdrój. Jej wartość tkwi zarówno w typologii budynku (willa-sanatorium), jak i w powiązaniach z osobami i wydarzeniami związanymi z kuracją i kulturą (wspomniane pobyty artystów i kuracjuszy). Zachowanie takich obiektów jest istotne dla pełnego odczytania dziejów miejscowości uzdrowiskowej.
