Berezka, znana dawniej jako Brzóska, to wieś położona w gminie Solina, w powiecie leskim, województwie podkarpackim. Leży nad potokiem Bereźnica, a przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 894 łącząca Hoczew z Polańczykiem. Zgodnie z danymi z 2011 roku osadę zamieszkiwało około 420 osób.
Początki Berezki sięgają okresu lokacji na prawie wołoskim w pierwszej połowie XVII wieku. Wówczas należała do rodu Balów z Hoczwi, którzy wznieśli tu murowany dwór otoczony ziemnymi fortyfikacjami. W drugiej połowie XVIII wieku majątek przejęli Fredrowie, zakładając wokół rezydencji park krajobrazowy. Kolejnymi właścicielami byli Błońscy, a od 1800 roku – za sprawą małżeństwa – rodzina Żurowskich.
W XIX wieku Berezka pozostawała w rękach Teofila Żurowskiego i jego potomków. Pod koniec tego stulecia została sprzedana Karolowi Starzeńskiemu, następnie Adamskim, a w 1921 roku trafiła do Stanisława Macudzińskiego. Po II wojnie światowej, wskutek reformy rolnej, majątek przejęło państwo.
W okresie II Rzeczypospolitej Berezka należała do powiatu leskiego w województwie lwowskim. W roku 1945 w miejscowości doszło do tragicznego wydarzenia: nacjonaliści ukraińscy zamordowali tu sześciu Polaków. Po wojnie część mieszkańców wysiedlono, a na wieś przybyli osadnicy z innych rejonów Podkarpacia.
Pozostałości dworu i fortyfikacje
W Berezce zachowały się pozostałości dawnego dworu otoczonego ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi. Sam budynek został rozebrany w XX wieku, a jego miejsce zajmuje obecnie boisko sportowe, jednak uważny obserwator nadal dostrzeże ślady dawnego układu obronnego.
Wzniesienie po lewej stronie drogi prowadzącej do wsi zachowało formy tarasowe – relikty ogrodów dworskich. W okolicy znajdują się również dwa stawy, które stanowiły element dawnego założenia rezydencjonalnego. Park krajobrazowy założony przez Fredrów częściowo przetrwał do dziś, a na jego terenie rosną okazałe pomnikowe drzewa, w tym stare dęby i sosna o imponujących wymiarach. W części parku znajduje się też niewielki cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej.
Kaplica cmentarna i kościół parafialny
Współczesnym centrum religijnym Berezki jest kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Świątynia została wzniesiona w latach 1986–1990, a jej konsekracja odbyła się jesienią 1990 roku.
Zanim powstał nowy kościół, mieszkańcy gromadzili się przy kaplicy cmentarnej, która po II wojnie światowej pełniła przez wiele lat funkcję miejsca kultu. W 1973 roku została rozbudowana, a wokół niej organizowano polowe nabożeństwa i uroczystości religijne.
Ruiny cerkwi w Berezce
Jednym z najważniejszych zabytków wsi jest ruina dawnej cerkwi greckokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego. Obecna murowana świątynia powstała w 1868 roku na miejscu starszej, drewnianej cerkwi datowanej tradycyjnie na XV wiek (najprawdopodobniej z 1444 roku, taka data widniała na jednej z belek ściągających zwieńczenie), która rozebrana została w drugiej połowie XIX wieku. Budowla miała rzut zbliżony do krzyża, a jej ośmiokątna nawa była zwieńczona kopułą. Nad wejściem znajdowała się dzwonnica z dwoma XVII-wiecznymi dzwonami.
W roku 1914 przeprowadzono renowację ikonostasu, zaś w roku 1920 odnowiono całą cerkiew. Po roku 1947 stała opuszczona. W roku 1950 bez powodzenia próbował przejąć ją kościół rzymskokatolicki. 2 lutego 1953 roku Państwowe Gospodarstwo Rolne w Olszanicy otrzymało od Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej zezwolenie na rozbiórkę cerkwi w Beresce, a także cerkwi w Dziurdziowie, Hoczwi, Mchawie, Myczkowie i Średniej Wsi. Do rozbiórki jednak nie doszło, gdyż w maju tego samego roku w Beresce powstała spółdzielnia produkcyjna, której ostatecznie przekazano budynek cerkwi. W latach 50. zerwana została blacha z dachu. Obecnie cerkiew znajduje się w ruinie. Zachowały się mury do wysokości gzymsu koronującego.
Po wysiedleniach ludności greckokatolickiej cerkiew została opuszczona. Do dziś zachowały się mury do wysokości gzymsu oraz otaczający ją teren dawnego cmentarza. Wokół ruin rosną drzewa, które podkreślają ich melancholijny charakter. Przy cerkwi znajduje się pamiątkowy krzyż z tablicami wspominającymi dawnych parafian Berezki, Woli Matiaszowej i Niżnej Bereźnicy. Latem odprawiane są tu sporadycznie nabożeństwa o charakterze ekumenicznym.
Znaczenie i dziedzictwo
Berezka jest przykładem bieszczadzkiej wsi o bogatej i złożonej historii. Ślady dawnego dworu, pozostałości fortyfikacji, fragmenty parku i ruina cerkwi ukazują wielokulturowy charakter regionu oraz jego burzliwe dzieje. Dzisiejsza Berezka, pełniąca funkcję miejscowości agroturystycznej, łączy tradycję z nowoczesnością, a jej zabytki tworzą ważny element dziedzictwa kulturowego gminy Solina.
