Na południowo-wschodnich rubieżach Polski, w malowniczej dolinie rzeki Wiar, leży niewielka miejscowość Wojtkowa. To właśnie tutaj, pośród bukowych lasów i łagodnych wzgórz Bieszczadów, wznosi się niezwykły zabytek sakralny – cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, będąca niemym świadkiem burzliwych losów regionu oraz cennym przykładem drewnianej architektury sakralnej w stylu ukraińskim narodowym.
Fundacja i początki: świątynia na planie krzyża greckiego
Obecna cerkiew została wzniesiona w 1910 roku z inicjatywy dr. Stanisława Józefa Nowosieleckiego – ówczesnego właściciela wsi Wojtkowa. Nowa świątynia zastąpiła starszy, drewniany budynek pochodzący z 1734 roku, który nie odpowiadał już rosnącym potrzebom religijnej społeczności greckokatolickiej.
Cerkiew zbudowano na planie krzyża greckiego – układzie charakterystycznym dla sakralnej architektury wschodniego obrządku. Budowla harmonijnie wpisała się w nadrzeczny krajobraz, zyskując funkcję centralnego punktu duchowego dla lokalnej społeczności, która w 1910 roku liczyła 773 grekokatolików, 180 rzymskokatolików i 67 Żydów.
Architektura: harmonia tradycji i lokalnego rzemiosła
Cerkiew w Wojtkowej to przykład znakomitego wykorzystania lokalnych materiałów i tradycyjnych technik budowlanych. Zbudowana w technice zrębowej, została osadzona na wysokiej podmurówce z miejscowego łamanego piaskowca. Bryłę świątyni wieńczy masywna kopuła umieszczona centralnie na ośmiobocznym tamburze, od której promieniście rozchodzą się siodłowe dachy pokryte blachą ocynkowaną. Dodatkowe wieżyczki znajdują się nad prezbiterium i babińcem, podkreślając oś podłużną budowli.
Elewacje pokryte są pionowym deskowaniem, a pod oknami biegnie charakterystyczny daszek okapowy. Nad wejściem góruje osłonięty ganek z czterema drewnianymi słupami, a cały obiekt ogrodzony jest prostokątną działką z klonami i dębami, co podkreśla sakralny charakter miejsca.
We wnętrzu dominują płaskie stropy z fasetami, a centralna kopuła, oparta na tamburze, nadaje przestrzeni podniosły, niemal mistyczny charakter. Oryginalna boazeria, belkowane stropy oraz kunsztownie wykonane stolarki drzwiowe i okienne tworzą harmonijną całość.
Cerkiew w cieniu wojny i zmian politycznych
Druga wojna światowa oraz jej powojenne konsekwencje odcisnęły bolesne piętno na losach świątyni. Po przymusowym wysiedleniu ludności ukraińskiej w latach 1944–1947 cerkiew została porzucona i przez długi czas pełniła funkcje magazynowe – składowano tu m.in. nawozy sztuczne i produkty Gminnej Spółdzielni z Ustrzyk Dolnych.
Choć mieszkańcy podejmowali próby przywrócenia funkcji sakralnych, władze komunistyczne odnosiły się do nich nieprzychylnie. Do 1972 roku stan cerkwi uległ znacznemu pogorszeniu. Dopiero w 1973 roku rozpoczęto gruntowny remont – wymieniono podwaliny, deskowanie ścian i dachów, zlikwidowano boczne wejście, a przedsionek przekształcono w ganek. Prace zakończono w 1974 roku, a kolejne renowacje miały miejsce w latach 90. i na początku XXI wieku.
Z magazynu do kościoła katolickiego
30 kwietnia 1973 roku cerkiew została oficjalnie przekazana rzymskokatolickiej diecezji przemyskiej, z przeznaczeniem na kościół dojazdowy parafii w Nowosielcach Kozickich. Obiekt zyskał nowego patrona – św. Maksymiliana Marii Kolbego, a jego sakralna funkcja została na nowo przywrócona.
We wnętrzu zachowały się trzy ołtarze: główny z końca XVIII wieku, przeniesiony z innej świątyni, oraz dwa boczne z I połowy XIX wieku. Wiele elementów dekoracyjnych wykonał miejscowy artysta ludowy Tadeusz Trojanowski. Obok cerkwi stoi murowana dzwonnica z dwoma dzwonami – „Maria” i „Maksymilian”.
Dziedzictwo i ochrona: cerkiew jako świadek przemian
W 1995 roku cerkiew została wpisana do rejestru zabytków i włączona w Podkarpacki Szlak Architektury Drewnianej, stając się ważnym punktem turystycznym regionu.
To, co wyróżnia świątynię w Wojtkowej, to nie tylko jej architektoniczna wartość, ale również symboliczny wymiar przemian, jakie przeszła przez ostatnie stulecie – od greckokatolickiej cerkwi, przez magazyn w czasach PRL-u, aż po katolicki kościół parafialny. Jej losy stanowią odbicie losów całej wieloetnicznej i wielowyznaniowej społeczności dawnej Galicji.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Adres: Wojtkowa 50, 38-712 Wojtkowa (gmina Ustrzyki Dolne)
Dojazd: przy drodze wojewódzkiej nr 890 (Krościenko–Kuźmina), około 14 km od Krościenka
Msze święte: warto sprawdzić aktualny harmonogram w lokalnej parafii – nabożeństwa odbywają się głównie sezonowo
Cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Wojtkowej to nie tylko perła bieszczadzkiej architektury drewnianej, ale również żywy pomnik pamięci o wielokulturowym dziedzictwie regionu. W jej murach zamknięta jest opowieść o wspólnocie, wierze, zniszczeniu i odrodzeniu – historia, która wciąż trwa i którą warto poznawać na nowo.
